به چاپ رسیده در دو ماهنامه گشت و گذار - شماره 18 - نوروز 1386 - صص 28 الی 30

مقدمه :

شوراي جهاني توريسم و سفر (WTTC) در گزارشهاي سالانه خويش از رشد اقتصادي توريسم در كشورهاي جهان خبر ميدهد . ميزان سرمايه گذاري در صنعت توريسم در سال 2000 معادل 701 ميليارد دلار يا 9/4 درصد از كل سرمايه گذاري بوده و پيش بيني مي شود كه تا سال 2010 اين رقم به 1404 ميليارد دلار يا 10/6 درصد از كل سرمايه گذاري برسد.

تاثيرات شگرف توريسم در كاهش نرخ بيكاري ، افزايش سطح درآمد، تامين منابع انرژي و رونق بازار صنايع دستي كه طبق آمار موجود 10 ميليون نفر از آن ارتزاق مي كنند تنها بخشي از مزاياي ويژه پرداختن به اين صنعت است . به ازاي ورود هر گردشگر 2تا 6 شغل بصورت مستقيم و با احتسابات مشاغل در بخش هاي توليدي و خدماتي براي هر گردشگر 9 تا 15 شغل ايجاد مي شود .

طي سالهاي اخير صنعت توريسم 1/5 درصد درآمد ملي جهان را بخود اختصاص داده است در حالي كه سهم هريك از صنايع نظامي، نفت و فولاد به 5 درصد هم نمي رسد.

توزيع جغرافيايي اين درآمد به شدت نامتعادل است بطوريكه 80 درصد درآمد و اشتغال ناشي از اين صنعت به آمريكا و اروپا اختصاص دارداز 20 درصد باقي مانده 2/5 درصد سهم خاورميانه مي باشد و از 2/5 درصد سهم خاورميانه كمتر از يك درصد سهم ايران مي باشد .

براي ورود هر توريست در كشورها مولفه هايي چون امنيت ، ارائه خدمات بهينه ، ميراث غني فرهنگي و تاريخي ،جاذبه هاي طبيعي ، دريا و درياچه ها ، تنوع آب وهوا ، ويزاي سهل وآسان و ... مورد نياز است که با فقدان هر يک از اين موارد ورود جهانگرد با مشكل و اختلال مواجه خواهد شد . [1]

اكوتوريسم در جهان :

يكي از بخش هايي كه در صنعت توريسم مورد توجه گردشگران و جهانگردان قرار گرفته است صنعت اكوتوريسم است . توريسم سبز، توريسم پايدار و بيوتوريسم واژه هاى متنوعى است كه براى گردشگرى طبيعت يا اكوتوريسم به كار برده مى شود.  اكوتوريسم در فارسي با عنوان طبيعت گردي معني مي شود . كويرنوردي ، طبيعت درماني ، غارنوردي ، كوهنوردي ، كوهپيمايي و ورزشهاي آبي از بخشهاي اكوتوريسم است كه موجب مي شود اين صنعت روبرو رشد داراي نشاط و لذات خاص خود باشد .

زير شاخه هاي اكوتوريسم و طبيعت گردي به همراه تقسيمات فرعي آن بدين شرح است :

1.       كوهپيمايي ، ديدار از حيات وحش ، ديدار از چشم اندازهاي طبيعي ( آبشار ، جنگل ، درياچه و رودخانه  ) ، چشمه هاي آب گرم و لجن درماني .

2.       شكار چهارپايان ، ماهيگيري و صيد پرندگان .

3.       توريسم روستايي و آشنايي با كوچ و آداب و رسوم روستاييان .

4.       ورزشهاي آبي و ساحلي ، شنا، قايقراني، اسكي روي آب و غواصي .

5.       كويرنوردي و اسكي روي ماسه .

6.       ورزشهاي حرفه اي از قبيل كوهنوردي ، سنگنوردي ، دره نوردي ، يخنوردي ، غارنوردي و دوچرخه كوهستان .

در سالهاى اخير روند رشد سالانه توريسم در كليه رشته ها تنها ۴ درصد اعلام شد ، در صورتى كه اين رقم در اكوتوريسم به ۱۰ تا ۳۰ درصد مى رسد . همچنين پيش بينى ها نشان مى دهد رشد توريسم در دهه ميلادى جارى بين ۴ تا ۷ درصد در نوسان خواهد بود كه بخش اعظم اين رشد به اكوتوريسم اختصاص دارد . آمارهاى سازمان جهانى جهانگردى درآمد توريسم دنيا را در سال۲۰۱۰ بيش از هزار ميليارد دلار تخمين مى زند و معتقد است بخش بزرگى از آن سهم اكوتوريسم خواهد بود . [2]

توسعه اكوتوريسم نيازمند سرمايه‎گذاري گسترده براي امكانات زيربنايي مثل هتل و جاده نيست . اكوتوريسم بيش از تأسيسات رفاهي و اقامتي نياز به منابع انساني دارد به همين دليل شايد نيازي به جذب سرمايه‎گذاري‎هاي سنگين نداشته باشد در حالي كه از سوي ديگر مي‎تواند با ايجاد حجم انبوه‎تري از فرصت‎هاي شغلي، منافع آن را به طور مستقيم متوجه مردم بومي و اقشار تهيدست جامعه سازد . [3]

با گسترش اكوتوريسم امكانات ايجاد كاربري اقتصادي براي چشم‎اندازهاي طبيعي و درنتيجه تأمين اعتبارات لازم در جهت حفظ آنها فراهم مي‎شود . اكوتوريسم در هر هكتار از هر نوع كشاورزى سودمندتر است و اشتغالزايى اكوتوريسم سه تا پانزده برابر بيشتر از كشاورزى است .

اكوتوريست‌ها عموما داراي گرايش زيست‌محيطي هستند و مي‎توانند نقش مؤثري در پالايش آلودگي‌ها ، حفاظت محيط‌زيست و تبليغ و گسترش فرهنگ زيست‌محيطي در بين مردم داشته باشند . گردشگران طبيعت از خود زباله اى در منطقه باقى نمى گذارند و زمانى كه در يك پارك ملى قدم مى گذارند طبق ضوابط زيست محيطى سعى مىكنند از محل هايى عبور كنند يا به نحوى قدم بردارند كه گياهان و حشرات كمترى در زير پاهاى آنها له شود . اكوتوريست ها به جاى آنكه شب را در هتل ۵ ستاره بخوابند يا در آلاچيق مى خوابند يا چادر و كمپ . [4]

اكوتوريسم در ايران :

ايران از نظر وجود آثار تاريخي و فرهنگي در ميان ده كشور اول جهان قرار دارد و از نظر جاذبه هاى اكوتوريسمى و تنوع اقليمى نيز جزو پنج كشور برتر دنيا است . اما تعداد توريست هاى ايران در حال حاضر كمتر از ۱۰۰ هزار نفر در سال است كه تنها به شهرهاى خاصى مانند اصفهان، شيراز وكرمان سفر مى كنند . طبق آخرين آمار اعلام شده، در سال گذشته از مجموع اندك گردشگران وارد شده به ايران تنها2/2درصد اكوتوريست بوده اند .

فراهم نبودن زيرساخت هاى مورد نياز براى توسعه گردشگرى امكان ورود حدود يك ميليون و پانصدهزار اكوتوريست خارجى را مطابق پيش بينى هاى برنامه سوم دور از دسترس كرده است . از مهمترين دلايل اين امر ، شناخت ناكافى برخى مسؤولان از اكوتوريسم ، نداشتن متخصص اكوتوريسم ، عدم انتشار نشريات فعال و تخصصى در اين حوزه و نيز عدم ساخت برنامه هاى جذاب تلويزيونى است . در اغلب كشورهاى جهان كه حتي از نظر تنوع اقليمى و جاذبه هاى طبيعى قابل مقايسه با ايران نيستند ، آژانس هاى تخصصى بسيارى تشكيل شده كه تنها در زمينه اكوتوريسم فعاليت مى كنند . اكوتوريسم جهان داراى ۸شاخه اصلى و حدود ۸۰۰ شاخه فرعى است و از اين رو آژانس ها مجبورند آن را به صورت تخصصى برگزار كنند چون هيچ فرد و گروه و آژانسى نمى تواند به تنهايى همه رسته هاى اكوتوريسم را به دليل گستردگى آن پوشش دهد . وضعيتى كه به نظر مى رسد در كشورمان چندان مورد توجه قرار نگرفته و از اين رو، نتوانسته است سهم واقعى خود را نيز به دست آورد .

بنا به پيش بينى سازمان جهانى جهانگردى در سال ۲۰۲۰ ميلادى ضعيف ترين و پايين ترين كشورهاى توريست پذير جهان از طريق اين صنعت افزون بر ۲۰ ميليارد دلار درآمد كسب خواهند كرد و متوسط درآمد كشورهاى توريست پذير نيز در اين سال به ۵۰ ميليارد دلار خواهد رسيد. ايران در صورت سرمايه گذارى و تأكيد بر جذب گردشگر طبيعي ( اكوتوريست ) ، مى تواند براحتى به درآمدهاى پيش بينى شده سازمان جهانى جهانگردى دست يابد . وجود ۱۴ اقليم مختلف، ۱۲ هزار نوع گياه ، ۱۶۳ گونه پستاندار، ۱۹۶ گونه خزنده، ۱۷۴ گونه ماهى، ۲۰ گونه دوزيست و ۵۰۰ گونه پرنده در ايران كه به تنهايى به اندازه كل پرندگان سراسر قاره اروپا هستند ، امتيازاتى است كه مى تواند ايران را به سوى سهم واقعى اش بكشاند . متوسط سفر ۵۰ درصد اكوتوريست هاى جهان بين ۸ تا ۱۴ روز است و براساس آمارها هر اكوتوريست به طور متوسط بين ۱۰۰۰ تا ۱۵۰۰ دلار درآمد ارزى به ارمغان مى آورد .

آنچه حائز اهميت است اين است كه نه تنها چرخ بسيارى از مراكز اقامتى در دورافتاده ترين نقاط كشور به حركت در مى آيد بلكه ضمن رونق تورهاى طبيعت گردى و نياز اكوتوريست ها به امكانات متعدد ، براى عده كثيرى نيز اشتغال ايجاد خواهد شد . اكوتوريسم موجب فقرزدايى، ارتقاى سطح زندگى مردم و كاهش مهاجرت روستائيان به شهرها مى شود . اكوتوريسم تنها شاخه اى از گردشگرى است كه به مشاركت جوامع محلى نياز اساسى دارد چرا كه بهترين و توانمندترين راهنمايان تورهاى گردشگرى طبيعى كسى نيست جز بوميان ساكن اين مناطق كه براحتى مى توانند هدايت چنين تورهاى تخصصى را برعهده گيرند . همين مسأله در كاهش مهاجرت هاى بى رويه نيز نقش اساسى ايفا مى كند .  [5]

اكوسيستم ايران ، بستر مناسبي براي سودآوري در بخش اكوتوريسم است . هرچند بسياري از گونه هاي نادر جانوري ايران يا به كلي منقرض گشته و يا در معرض انقراض هستند ، ليكن هنوز هم گونه هاي متنوع جانوري و گياهي در خور توجهي كه در اقاليم گوناگون موجود است ، در صورت مديريت صحيح ، مي تواند جوابگوي گردشگران باشد . عليرغم قرار گرفتن بر كمربند خشك جهان ، اما تنوع اقليمي و زيستگاههاي گوناگوني براي جلب سياحان در ايران وجود دارد .

ايران با توجه به آنكه در جوار منطقه پرفشار حاره قرار دارد، داراي اقليم خشك و نيمه خشك و چشم اندازهاي زيستي ناشي از اين پديده است . مجموعه‎اي از چين‎خوردگي‎هاي دوران‌‎هاي اول، دوم و سوم زمين‌شناسي نيز موجب شده است كه ايران يكي از بلندترين فلات‎هاي دنيا باشد .

دو رشته كوه مرتفع و وسيع البرز و زاگرس با بيش از 300 قله با ارتفاع بالاي 4000 متر از سطح دريا در دل يك منطقة خشك و بياباني مجموعه‎اي از چشم‎اندازهاي كوهستاني و جنگلي با شرايط اقليمي معتدل و حتي همراه با يخچال‎هاي دائمي ايجاد كرده‎اند.

 اين تنوع جغرافيايي علاوه بر فراهم كردن شرايط مناسب براي زيست‌گونه‎هاي متفاوت گياهي و جانوري موجب تنوع در فرهنگ و قوميت، آداب و سنن، زبان و موسيقي ، پوشاك ، صنايع دستي و نحوه زيست در بين مردمان اين ديار نيز شده است.

ايران يكي از پنج كشور بهره‎مند از تنوع زيستي كامل ( داشتن چهارفصل و زيست‎گونه‎هاي اصلي گياهي و جانوري) به شمار مي‎آيد و افزون بر اين وجود بزرگترين درياچه جهان در شمال كشور، خط ساحلي هزار و 200 كيلومتري با خليج فارس، وجود 50 درياچه در داخل كشور كه از ميان آنها 18 درياچه در شمار درياچه‎هاي كنوانسيون بين‎المللي رامسر قرار دارند و نيز درياچه اروميه به عنوان يكي از 59 ذخاير زيستي كره زمين شناخته شده است .

وجود بازمانده‎هاي جنگل‎هاي هيركاني در شمال غرب مازندران مربوط به 10 هزار سال پيش ، بيابان‎ها و كويرهاي ايران با مناظر وهم‎انگيز و بديع مانند كلوت‎ها در حاشية غربي بيابان لوت كه به بزرگترين شهر كلوخي جهان مشهور است ، تالاب‎هاي بين‎المللي ( شبه جزيره ميانكاله ، خليج گرگان ، درياچة پريشان و …) غارها، آبشارها، چشمه‎هاي آب معدني و روستاهايي با جاذبه‎هاي ويژه ( كندوان ، ماسوله و ... ) همه و همه از جاذبه‎ها و ظرفيت‎هاي بي‎نظير اكوتوريسم در ايران و برخي از آنها از قطب‎هاي بين‎المللي اكوتوريسم در جهان ، به شمار مي‎روند .[6]

متاسفانه درك نادرست و غلط از مفهوم اكوتوريسم در كشور موجب شده تا تنها شكارچيان به نوعى از حيات وحش كشور بهره مند شوند. حيات وحش متنوع ايران به جاى جذب عكاسان و گردشگران طبيعت ، آماج گلوله هاى شكارچيان قرار مى گيرند تا بار ديگر مفهوم نادرستى از توريسم طبيعت يا به اصطلاح توريسم شكار به نمايش گذاشته شود . همين امر طى سال هاى اخير نسل بسيارى از گونه هاى جانورى را در خطر انقراض قرار داده است . در حالى كه در كشور آمريكا تنها تماشا و عكاسى از پرندگان در تالاب هاى اين كشور تا ۱۰ ميليارد دلار درآمد اقتصادى براى دولت ايجاد مى كند . درآمد حاصل از جذب گردشگران طبيعت در آمريكا در سال ۲۰۰۰ به ۶۰ ميليارد دلار رسيد . اما سهم ايران با وجود اين همه جاذبه هاي طبيعى بى بديل صفر است . [7]

عليرغم وجود اين مسائل يأس آور ، هنوز هم طبيعت ايران چنان سفره زيبايي در مقابل ما گسترانيده است كه با مديريت صحيح مي توان از آن حداكثر بهره وري را كرد . بديهي است اين مهم تنها به دوش سازمانهاي جهانگردي و گردشگري و سازمان حفاظت از محيط زيست نخواهدبود كه مديريت ساير بخشها شامل صنايع ، معادن ، راه و ساختمان، آموزش و پرورش، بخشهاي فرهنگي، رسانه ها و صداوسيما را در يك حركت جامع و عزم ملي مي طلبد . در حقيقت بايد با مــديريتي جامع در زمينه اكوتوريسم،  علاوه بر حفظ جنگلها و مراتع ، به شناسايي زيباييهاي اين خطه به جهانيان و توليد درآمد ملي و ارزآوري مناسب و ساماندهي اقتصادي كشور ياري بخشيد .

با توجه به اينكه در حال حاضر گردشگري طبيعت عمدتا توسط گردشگران داخلي انجام مي‌پذيرد، در برنامه‌ريزي براي گسترش گردشگري طبيعت چند نكته را بايد در نظر گرفت :

1 - شناسايي هرچه بيشتر مناطق مختلف كه استعداد باروري گردشگري طبيعت را دارند . در اين صورت نياز وافري به برنامه‌ريزي دقيق جهت امكان سنجي و ايجاد گردشگاه‌هاي مختلف در آنها مي‌باشد كه در اين ميان حفظ محيط زيست ، هويت و فرهنگ بومي اين مناطق (با توجه به تنوع و تعدد اقوام و فرهنگها در ايران) بايد در نظر گرفته شود .

2 – فرهنگسازي و آگاه سازي گردشگران داخلي جهت برقراري ارتباط سالم و ايجاد تعامل با افراد بومي و تلاش جهت حفظ محيط زيست مناطق مورد بازديد .

3 - برنامه‌ريزي درخصوص جذب طبيعت گردان ساير كشورها از طريق تبليغات مناسب و آگاه سازي سرپرستان تورهاي گردشگري در مورد ايجاد تورهاي خارجي مسووليت پذير جهت بازديد از نواحي مختلف ايران ، كه اين نكته در تعامل فرهنگي و انتقال فرهنگ اصيل ايراني به ساير نقاط جهان نيز موثر خواهد بود .[8]

مشكلات اكوتوريسم در ايران :

از مشكلات و معضلات برگزاري تورهاي طبيعت در ايران مي توان به اين موارد اشاره كرد : دسترسي سخت به مناطق بكر طبيعت ، نامناسب بودن جاده ها و غيراستاندارد بودن وسايل نقليه مورد استفاده ، دشواري ارائه خدماتي مانند محل اقامت ، غذا و پذيرايي خصوصا در ارتفاعات  .

 امداد و نجات  از ديگر معضلات مهم طبيعت گردي است و امكانات عمومي و تسهيلات دولتي از قبيل كمپ ، پست‌هاي امداد در مناطق كوهستاني دوردست ، خوابگاه و رستوران هاي محلي و... يا وجود ندارد و يا داراي كمبودهاي زيادي است .

از ديگر سو بعضي افرادي كه در سنين بالاتر قرار دارند و تمرين طبيعت گردي هم ندارند ، اما دوست دارند كه در اين گونه برنامه‌ها شركت كنند ، با مشكل حمل بار شخصي خود مواجه هستند كه براي آن تنها مي‌توان در صورت امكان به تمهيدات محلي مانند قاطر و باربر تكيه كرد .

جهت اجراي تورهاي تخصصي ، بايد دفاتري فعال باشند كه در اين زمينه كارشناسانه برخورد مي‌كنند ، زيرا دفاتر غيرتخصصي ، مسئوليتي درقبال طبيعت ، محيط زيست و جامعه محلي احساس نمي‌كنند و در اين زمينه حساسيتي نشان نمي‌دهند و در واقع قادر به اجراي تور مسوولانه نيستند ، بنابراين در زمينه حفاظت از آثار طبيعي فرهنگ‌سازي هم نمي‌كنند .

برگزاري مسئولانه تورهاي طبيعت گردي مي‌تواند اثري دوسويه داشته باشد . بعبارتي از يك سو در توريست و جهانگرد احساس مسئوليت و احترام نسبت به ارزش‌ها و جاذبه‌هاي طبيعي و فرهنگي مقصد و فرهنگ بومي ايجاد مي‌كند و از سوي ديگر مردم جامعه ميزبان را به حفظ و نگهداري از منابع طبيعي و جاذبه‌هاي فرهنگي و تاريخي خود راغب مي‌سازد . همچنين به برقراري ارتباط سيال و شفاف بين فرهنگ‌هاي گوناگون انساني كمك ميكند .

توسعه صنعت اكوتوريسم در كشور قبل از هر چيز به بسترسازى فرهنگى نياز دارد . رعايت ملاحظات زيست محيطى به منظور بهره بردارى پايدار از طبيعت و آموزش عمومى به گردشگران براى اين امر بسيار ضرورى است . از سوى ديگر تهيه طرح هاى جامع مديريت گردشگرى در مناطق حفاظت شده و عرصه هاى ملى يكى از نكات مهمي است كه بايد قبل از هر اقدام عملى مورد توجه قرار گيرد .

يكي از دغدغه ها در خصوص توسعه طبيعت گردي ، احتمال آسيب رسيدن به طبيعت است . براي جلوگيري و كاهش آثار تخريبي ورود بازديد كنندگان به مناطق داراي جاذبه طبيعي مي توان از روشهاي مختلفي استفاده نمود : برنامه ريزي جهت ايجاد محدوديت در تعداد بازديدكنندگان در هر مقطع زماني (روز ، هفته ، ماه) و همچنين محدوديت راهها و مناطق تردد گردشگران ، لزوم دريافت مجوز ورود و پرداخت وروديه براي بازديد مناطق با اهميت ويژه (مناطق حفاظت شده) ، لزوم بازگرداندن زباله هاي توليدي بازديدكنندگان به خارج از منطقه ، استفاده از درآمدهاي جذب طبيعت گردان جهت بهسازي و حفاظت جاذبه هاي طبيعي كشور ، آگاهسازي گردشگران درخصوص شكنندگي طبيعت زيبا ، بازسازي آثار تخريبي آن در مدت زمان طولاني و همچنين ضرورت حفظ محيط زيست .

وحيد اشرفي / مشهد ، بهمن 1385

© کپی رایت توسط : Climbing.ir - كوهنورد (کلیه حقوق مادی و معنوی مربوط و متعلق به این سایت است.)
برداشت مطالب فقط با اجازه کتبی و ذکر منبع امکان پذیر است .

نوشته شده در تاریخ : 24 بهمن ماه ، 1386 (2708 مشاهده)